اين مرد بزرگ در مجموعه‌اى كه از او به‌نام احياى فكر دينى در اسلام ترجمه و چاپ شده است مقاله‌اى دارد تحت عنوان « محك فلسفى تجلّيات تجربهء دينى » . در آن مقاله برخى براهين فلسفى بر اثبات خدا از آن جمله برهان معروف وجوب و امكان - و به تعبير آن كتاب « برهان جهان‌شناختى » - و ديگر برهان اتقان صنع و به تعبير آن كتاب « برهان هدف‌شناختى » را انتقاد مىكند . تأمل در بيانات اقبال مىرساند كه وى تصور صحيحى از اين مسائل نداشته است و مخصوصاً از مفهوم اسلامى اين‌ها هيچ‌گونه آگاه نبوده است . هم‌چنين برتراند راسل مناظره‌اى دربارهء « وجود خدا » با يك فيلسوف الهى مسيحى به‌نام كاپلستون دارد كه در سال 1948 ميلادى ميان آن‌دو صورت گرفته است و از راديو بىبىسى انگلستان پخش شده و در مجموعه‌اى از مقالات وى به‌نام عرفان و منطق به فارسى ترجمه شده است . آن‌چه در آن مناظره ديده مىشود دليل روشن ديگرى است بر نارسايى مفاهيم فلسفهء غربى در مسائل الهى . اين‌جانب مايل بود هم مقالهء اقبال و هم مناظرهء راسل و كاپلستون را در اين مقدمه طرح كند و نارسايىهاى آن‌ها را روشن نمايد ، ولى نظر به اين‌كه بحث و انتقاد آن‌ها مستلزم اين است كه لااقل برابر با اين مقدمه اطالهء سخن نمايد آن را به وقت ديگر و جاى ديگر موكول مىنمايد . « 1 » قلهك ، 21 تير 1350 شمسى مطابق نوزدهم جمادى الاولى 1391 قمرى مرتضى مطهرى

--> ( 1 ) . نگارنده سعى خواهم كرد كه در اين سلسله مباحث به تناسب مناظره راسل و كاپلستون را از كتابهاى استاد شهيد و يا جاى ديگر مطرح نماييم و به سبك به نقد و نقد و تحليل بپردازيم .